WITAJ!





Młody i Reformowany

Ewangelia, apologetyka i kalwinizm

Kanon Nowego Testamentu w komentarzu Orygenesa do Księgi Jozuego

Sceptycy powiedzą, iż kanon Nowego Testamentu to późny wytwór, który zaczął stabilizować się dopiero pod koniec IV wieku i że do tego czasu był on całkowicie otwarty, przez co różniłby się on znacznie w zależności od tego, kogo konkretnie byśmy zapytali we wczesnym Kościele.  

Powszechnie uznaje się, że XXXIX List paschalny Atanazego z Aleksandrii z 367 roku po Chrystusie wykłada pierwszą kompletną listę wszystkich 27 ksiąg Nowego Testamentu i dlatego też do tego czasu kanon był otwarty i wszystkie inne opinie były równie słuszne jak i różnorodne.

Czy jednak jest to prawda? Czy rzeczywiście we wczesnym Kościele istniała tak znaczna różnorodność, jeśli chodzi o księgi należące do kanonu? Czy XXXIX List paschalny Atanazego jest pierwszą kompletną listą kanonicznych ksiąg i czego w tej sprawie możemy dowiedzieć się od Orygenesa?

Fragment Muratoriego

Zanim jednak przejdziemy do właściwego tekstu Orygenesa, należy wskazać, iż już pod koniec II wieku istniała powszechna zgoda wokół większości ksiąg Nowego Testamentu i tak, Fragment Muratoriego (180 r. n.e.), który zawiera najwcześniejszą listę ksiąg należących do kanonu wymienia 22(23) z 27 ksiąg. Są to cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, trzynaście listów Pawłowych (bez Hebrajczyków), list Judy, dwa (możliwie, że trzy) listy Jana oraz Księga Objawienia.[1]

Dodatkowo fragment ten przedstawia Apokalipsę Piotra, jakoby należała do kanonu, jednak od razu wyraża wobec niej pewne wątpliwości, ponieważ „niektórzy z nas nie chcą czytać jej w Kościele”.[2] Wątpliwości te, ostatecznie zwyciężyły i dlatego Apokalipsa Piotra nigdy nie była powszechnie uznawana przez wczesny Kościół.

Ireneusz

Podobnie jest z Ireneuszem z Lyonu, który pisząc w tym samym czasie (druga połowa II wieku), ogromną wagę przywiązuje do ksiąg Nowego Testamentu, cytując je 1075 razy i jako jeden z pierwszych używa prawie wszystkich ksiąg znajdujących się we współczesnym kanonie.[3] Jakie nowotestamentowe księgi wchodziłyby w skład kanonu Ireneusza? Są to: cztery ewangelie[4], wszystkie listy Pawła (prawdopodobnie bez listu do Filemona), Dzieje Apostolskie, List do Hebrajczyków, Jakuba, 1 List Piotra, 1 i 2 List Jana i Księga Objawienia. Ponownie 22 (23, jeśliby liczyć wraz z Filemonem) księgi, które Ireneusz stawiał na równi z księgami Starego Testamentu, demonstrując, iż istnieje pewna granica obejmując to co wchodzi w skład kanonu.[5]

Fakt, że w tak wczesnym okresie Chrześcijaństwa istniały pewne rozbieżności opinii w sprawie kilku ksiąg, jak 3 List Jana, List Jakuba, 2 List Piotra czy Księga Objawienia[6] nie powinien nikogo dziwić, ponieważ powszechne rozpoznanie przez Kościół wszystkich ksiąg wymagało czasu. Nie powinno to jednak powstrzymywać nas przed zaobserwowaniem, iż już tak wcześnie istniała jedność wokół znacznej większości ksiąg Nowego Testamentu.

Jeśli taki rdzeń ksiąg istniał to możemy wywnioskować, iż większość debat i nieporozumień w sprawie kanoniczności dotyczyły tylko garstki ksiąg i tym samym wszelkie stwierdzenia mówiące o literackiej „wolnej amerykance” wśród Chrześcijan są bezpodstawne.

Orygenes

Orygenes spośród chrześcijańskich pisarzy pochodzących z czasów przed soborem w Nicei, był prawdopodobnie tym najbardziej wypływowym. Jego dzieła, komentarze do biblijnych ksiąg i w szczególności alegoryczna metoda interpretacji Pisma Świętego pozostawiła swoje, nie za bardzo pozytywne piętno na późniejszym Chrześcijaństwie przez co Stary Testament oraz przede wszystkim List do Hebrajczyków stały się zamkniętymi księgami. Pomimo tych negatywów, trzeba mu przyznać całkiem spory i pozytywny wkład w krytykę tekstualną Biblii.

Jeśli chodzi o kanon Nowego Testamentu i to jaką datę możemy mu przypisać, to wszystko zależy od tego jakiej definicji kanonu użyjemy. Jeśli ktoś chciałby wiedzieć, kiedy niektóre z ksiąg zaczęto stawiać na równi z Starym Testamentem, to stało się to bardzo wcześnie (szczególnie jeśli chodzi o cztery Ewangelie), ale jeśli ktoś pyta się o to, kiedy wszystkie 27 ksiąg Nowego Testamentu pojawiło się na jakiejś liście, to w większości wskazuje się na IV wiek, powołując się na XXXIX List paschalny Atanazego. Jednakże nie jest on twórcą kanonu, ale raczej czerpie z wcześniejszej tradycji, ponieważ jak już zauważyliśmy pod koniec II wieku istniała jedność wokół 22 z 27 ksiąg.

Pytanie brzmi, czy Atanazy rzeczywiście jest pierwszą osobą, która daje nam kompletną listę Nowego Testamentu?  By odpowiedzieć na to pytanie chciałem zwrócić uwagę na Komentarz Orygenesa do Księgi Jozuego (napisany około 240/250 r. n.e.), gdzie na swój typowy, alegoryczny sposób przedstawił on kanon NT:

Homilia 7

Odnośnie tego, jak zdobyto Jerycho, tego jak Rachab została ocalona oraz tego jak ten, który ukradł złoty język[7] wraz z czystymi bransoletami[8], został ukarany śmiercią.[9]

Jerycho zostało zdobyte dzięki kapłanom grającym na trąbach. Bo gdy rozległ się ich dźwięk, natychmiast runął pierścień murów otaczający miasto.[10] Zaznaczyliśmy wcześniej, iż Jerycho może być obrazem obecnego wieku, którego wojska i obronności zostały zniszczone.[11] W rzeczy samej, wojska i mechanizmy obronne, które ten świat wykorzystywał jako mury były kultem bożków, oszustwem wróżb kierowanych przez umiejętne demony i wymyślanych przez wróżbitów, wieszczów i czarnoksiężników. Świat był otoczony przez te potężne mury. Co więcej, ufortyfikowane były one, jak gdyby wysokimi wieżami różnorodnych dogmatów filozoficznych i najwybitniejszych dysput.

Lecz gdy nadejdzie nasz Pan Jezus Chrystus, którego przybycie zwiastował syn Nuna, pośle On kapłanów i swoich apostołów, niosących trąby, wspaniałe i niebiańskie nauki. Mateusz jako pierwszy zadął kapłańską trąbę w swojej Ewangelii. Marek zrobił to samo. Łukasz wraz z Janem, każdy zagrał na swojej kapłańskiej trąbie. Również Piotr woła, trąbiąc w swoich dwóch listach, to samo z Jakubem i Judą. Ponadto, Jan daje sygnał trąbiąc przez swoje listy [i Objawienie][12], a także Łukasz, opisując Dzieje Apostolskie. I przychodząc na koniec, ten, który powiedział: „Myślę bowiem, że Bóg nas, apostołów oznaczył jako najpośledniejszych,” (1 Koryntian 4:9) w swoich czternastu listach[13] gromiąc na trąbach, burzy mury Jerycha wraz ze wszelkim bałwochwalstwem i dogmatami filozofów, równając wszystko do fundamentów.[14]

Orygenes na swój specyficzny sposób wymienia praktycznie wszystkie księgi Nowego Testamentu, umiejscawiając List do Hebrajczyków pomiędzy listami Pawła (dlatego jest ich 14). Jedyny problem może pojawić się w związku z brakiem doprecyzowania ilość listów Janowych (epistolos wskazuje tylko na liczbę mnogą a nie konkretną ilość[15]) oraz odnośnie Księgi Objawiania, ponieważ nie wszystkie manuskrypty zawierają odniesienie do niej, jednakże inne źródła sugerują, iż Orygenes akceptował ją jako część Pisma Świętego.[16]

Oczywiście są i tacy, którzy odrzucają tę listę zawartą w Homilii 7 do Księgi Jozuego, twierdząc, iż nie odzwierciedla ona poglądów Orygenesa, ale Rufina z Akwilei, który odpowiedzialny był za przetłumaczenie tej oraz wielu innych dzieł Orygenesa na język łaciński. W odpowiedzi na te zarzuty powstało wiele artykułów, argumentujących za tym, że Rufin był dużo bardziej rzetelnym tłumaczem, niż wcześniejsi uczeni uważali i wskazujących na to, iż jest to mało prawdopodobne by lista ta powstała w wyniku manipulacji Rufina.

Jednym z argumentów za tym, iż lista Orygenesa nie została zmieniona przez Rufina jest mocno różniący się porządek ksiąg przedstawiony przez samego tłumacza w swoim Komentarzu do Składu Apostolskiego[17], gdzie zaraz po Ewangelii Jana, występują Dzieje Apostolskie, następnie listy Pawła (14), dwa listy Piotra, list Jakuba, Judy i na koniec 3 listy Jana oraz Księga Objawienia – był to powszechnie stosowany porządek w V wieku. Z kolei porządek, w którym Orygenes przedstawił księgi, z Dziejami Apostolskimi i listami Pawła na samym końcu był czymś niespotykanym w późniejszych wiekach. Ponadto ważnym rozróżnieniem pomiędzy tymi listami jest to, iż Orygenes w przeciwieństwie do Rufina nie określa precyzyjnie, ile listów Janowych powinno znaleźć się w kanonie (wskazuje tylko na liczbę mnogą).

Dla wszystkich zainteresowanych głębszym studium tematu rzetelności tłumaczeń dokonanych przez Rufina, odsyłam do książki „Mark, Manuscripts, and Monotheism: Essays in Honor of Larry W. Hurtado” (dokładnie chodzi o rozdział 6), w której dr Michael Kruger w kontekście listy Orygenesa, demonstruje, dlaczego możemy ufać tłumaczeniu Rufina. Ponadto Edmon L. Gallagher w artykule „Origen via Rufinus on the New Testament Canon” (2016) potwierdza obserwacje dokonane przez Krugera, stwierdzając, iż tłumaczenie listy Orygenesa zostało rzetelnie wykonane.

Autentyczność tej listy możemy dalej potwierdzić sięgając do Homilii o Księdze Rodzaju Orygenesa, gdzie, ponownie w typowy dla siebie sposób, przedstawia on autorów Nowego Testamentu, w tym Piotra, Jakuba i Judę, gdzie Izaak ukazany został jako zapowiedź Jezusa Chrystusa:

Kopie więc Izaak również nowe studnie, a raczej kopią je słudzy Izaaka. Sługami Izaaka są Mateusz, Marek, Łukasz i Jan; sługami Jego są Piotr, Jakub i Juda; sługą Jego jest apostoł Paweł; oni wszyscy kopią studnie Nowego Testamentu.[18]

Lista autorów tutaj przedstawionych pokrywa się z listą ksiąg przedstawionych w Homilii do Jozuego, dlatego najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest to, iż obie listy odzwierciedlają rzeczywiste poglądy Orygenesa w tej sprawie. Dodatkowo zauważ, iż kolejność wymienionych autorów zgadza się z kolejnością ksiąg w liście Orygenesa, z Pawłem na końcu, co było rzeczą niespotykaną w późniejszych wiekach.

Na koniec można dodać, iż kanoniczna lista ksiąg Nowego i Starego Testamentu dla Orygenesa była zamknięta i kompletna. W komentarzu do Ewangelii Mateusza przyrównuje on Pismo do sieci rybackiej, ponownie robiąc to w typowy dla siebie, alegoryczny sposób:

Wszakże ta sieć przed naszym Zbawicielem Jezusem nie była w całości wypełniona: brakowało bowiem tekstom Prawa i Proroków Tego, który rzekł: Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić (Mt 5,17). I wypełniona została sieć w Ewangeliach i naukach Chrystusa, które przekazali Apostołowie. Dlatego więc podobne jest królestwo niebieskie do sieci, zarzuconej w morze i zagarniającej ryby wszelkiego rodzaju.[19]

Zauważ w jak naturalny sposób wspomina on tę ideę kompletnego kanonu / wypełnionej sieci, co dodatkowo sugeruje, że osoby, potem czytające lub słuchające treści tego kazania, również znałyby i akceptowały księgi, które Orygenes uznawał. A wszystko to ponad sto lat przed XXXIX Listem paschalnym Atanazego, czyli około roku 250 n. e. 

Podsumowując, granice kanonu Nowego Testamentu już pod koniec II wieku były dość wyraźnie zaznaczone wraz z 22(23) księgami powszechnie rozpoznawanymi przez Chrześcijan. Dlatego też, wszelkie zarzuty wskazujące na to, iż do IV wieku granice kanonu nie były ustalone i dopiero po sporządzeniu listy przez Atanazego w 367 roku po Chrystusie możemy rozmawiać o powszechnie akceptowalnym kanonie, są jak najbardziej chybione. Dodatkowo okazuje się, że Atanazy niekoniecznie był pierwszą osobą przedstawiającą wszystkie księgi Nowego Testamentu, ale to Orygenes, który w typowy dla siebie alegoryczny sposób przedstawił je w swoim Komentarzu do Księgi Jozuego.

 

[1] Bruce M. Metzger The Canon of the New Testament Its Origin, Development, and Significance – VIII.

Two Early Lists of the Books of the New Testament, 2. SIGNIFICANCE OF THE MURATORIAN CANON (str. 199)

[2] The Muratorian Canon - Roberts-Donaldson Translation: Ante-Nicene Fathers, vol. 5, III.4 - Canon Muratorianus.

[3] Bruce M. Metzger The Canon of the New Testament Its Origin, Development, and Significance – VI. Development of the Canon in the West, 2. IRENAEUS OF LYONS (str.153)

[4] Dla głębszego studium czterech ewangelii we wczesnym Kościele, zachęcam do przeczytania tego artykułu (zawiera także komentarz Ireneusza odnoście 4 ewangelii).

[5] Zobacz Przeciw Herezjom 3.11.8 (odnośnie 4 ewangelii), 3.12.12 (odnośnie dzieła Łukasza i Pawła), 1.3.6 (dzieła ewangelistów i apostołów na równi dziełom ST)

[6] Księga Objawienia posiadała bardzo dobry start, jeśli chodzi o uznawanie jej jako kanonicznej i dopiero w późniejszych latach sprawy uległy zmianie.

[7] Hebr. לָשׁוֹן – język, w polskich tłumaczeniach czytamy, że chodzi o pręt lub sztabę złota.

[8] Dostępny nam tekst Księgi Jozuego nie zawiera wymienionych tutaj i później przytaczanych przez Orygenesa „czystych bransolet”. Porównaj z Komentarzem do Księgi Liczb 26.2 oraz Księgi Rodzaju 10.4.

[9] Mowa o historii zawartej w Księdze Jozuego, rozdziale 6 i 7.

[10] Księga Jozuego 6:20.

[11] W komentarzu do Księgi Jozuego 6.4.

[12] Nie wszystkie manuskrypty tej homilii zawierają w tym miejscu Księgę Objawienia.

[13] Orygenes w tym miejscu potwierdza, iż Paweł jest autorem Listu do Hebrajczyków. Choć w innych miejscach przyznaje, że do końca nie wie, kto jest autorem tego listu. Niemiej jednak uważa go za apostolski.

[14] Komentarz do Księgi Jozuego 7.1 – „The Fathers of the Church, Origen, Homilies on Joshua”, Translated by Barbara J. Bruce, Edited by Cynthia White (2002)

[15] Jednakże Bruce Metzger w The Canon of the New Testament (str. 139) wyjaśnia, iż na podstawie innych ustępów można dojść do wniosku, że Orygenes miał na myśli 3 listy Jana. Dodatkowo wskazuje on na wariant tekstowy powiązany z ilością listów Piotra (zamiast dwóch, są trzy), który prawdopodobnie pierwotnie odnosił się do listów Jana i potem w wyniku błędu skryby został przeniesiony na Piotra.   

[16] Euzebiusz cytując Orygenesa, Historia Kościelna 6.25.9: „A cóż powiedzieć o tym, który spoczywał na piersi Jezusowej, o Janie, po którym została jedna Ewangelia, a który wyznał otwarcie, że mógłby tyle ksiąg ułożyć, iżby ich świat nie zdołał pomieścić. Napisał jeszcze Apokalipsę, a potem otrzymał rozkaz, by zamilkł i już Głosu Siedmiu Grzmotów nie pisał.”

[17] Zobacz paragraf 37.

[18] Homilie o Księdze Rodzaju, Homilia XIII.2, Wydawnictwo WAM, 2012 (strona 135)

[19] Orygenes, Komentarz do Ewangelii według Mateusza, X.12, Wydawnictwo WAM, 1998